Demir Çelik Sektörü 2023
Demir Çelik Sektörü 2023
2023 yılını iki farklı hikâyeyi aynı takvime sığdırarak kapattı. Dünyada üretim neredeyse yatay seyrederken uluslararası ticaret hacmi büyüdü. Türkiye’de ise üretim geriledi, buna karşılık iç tüketim çift haneli arttı.
Bu yazı, yılın tamamını tek çerçevede toplayan bir panorama. Önce Türkiye’yi, sonra dünyayı; üretim, ihracat, ithalat ve ürün grupları düzeyinde rakamlarla ele alıyoruz. Ardından yılın sektörü şekillendiren gelişmelerine, etkinlik takvimine ve çeliğin gündeme taşıdığı dev projelere bakıyoruz.
Türkiye’de Üretim
Türkiye Çelik Üreticileri Derneği (TÇÜD) verilerine göre Türkiye’nin ham çelik üretimi 2023’te %4 azalarak 33,7 milyon tona indi. Bu, 2021’de kaydedilen 40,4 milyon tonluk tarihi rekordan bu yana süren gerilemenin ikinci yılı oldu.
Üretim düşerken tüketim ters yönde hareket etti. Nihai mamul tüketimi %17,1 artışla 38,1 milyon tona ulaştı. Uzun mamul tüketimi ise %21 artarak 18,6 milyon tona çıktı.
| Türkiye – Üretim ve Tüketim (2023) | Miktar | Değişim |
|---|---|---|
| Ham çelik üretimi | 33,7 milyon ton | −%4 |
| Nihai mamul tüketimi | 38,1 milyon ton | +%17,1 |
| Uzun mamul tüketimi | 18,6 milyon ton | +%21 |
| 2021 rekoru (karşılaştırma) | 40,4 milyon ton | — |
Türkiye’de İhracat ve İthalat
Türkiye çelik ürünleri ihracatı 2023’te miktarda %30,6, değerde %40,7 azalarak 10,5 milyon ton ve 8,3 milyar dolar oldu. İthalat ise miktarda %15,5 artışla 17,1 milyon tona, değerde %6,1 azalışla 14,6 milyar dolara ulaştı.
| Türkiye – Çelik Ürünleri Dış Ticareti (2023) | Miktar | Değer | Değişim (miktar) |
|---|---|---|---|
| İhracat | 10,5 milyon ton | 8,3 milyar USD | −%30,6 |
| İthalat | 17,1 milyon ton | 14,6 milyar USD | +%15,5 |
Yarı mamul ve hammaddeyi de kapsayan geniş demir-çelik tanımında ise yıllık ihracat yaklaşık 17,8 milyar dolar, ithalat yaklaşık 18,1 milyar dolar düzeyinde gerçekleşti.
Ölçek karşılaştırması için: T.C. Ticaret Bakanlığı verilerine göre Türkiye’nin 2023 yılı toplam ihracatı 255,8 milyar dolar, toplam ithalatı 361,8 milyar dolar, toplam dış ticaret hacmi ise 617,7 milyar dolar olarak kayda geçti. Demir-çelik, bu tablonun taşıyıcı sektörlerinden biri olmayı sürdürdü.
Ürün Ürün Miktarlar: Türkiye
Türkiye’nin çelik dış ticaretinin karakteri, ürün grupları düzeyine inildiğinde netleşiyor. İhracatta ağırlık inşaat ve yapı sektörüne yönelik uzun ürünlerde toplanırken, ithalatta yarı mamul ve yassı ürünler öne çıkıyor.
İhracat – ürün grubu dağılımı:
| Ürün grubu | Kapsam | 2023 ihracatındaki yeri |
|---|---|---|
| Uzun ürünler | İnşaat demiri (nervürlü çubuk), profil, filmaşin | En büyük grup |
| Yassı ürünler | Sıcak rulo (HRC), soğuk rulo (CRC), galvanizli-kaplamalı sac | İkinci sırada |
| Borular | Dikişli ve dikişsiz çelik boru | Üçüncü sırada |
| Kütük ve slab (yarı mamul) | Yarı mamul çelik | ~%1,3 |
| Bağlantı elemanları | Cıvata, somun, perçin | ~%1,2 |
Boru tarafında somut bir örnek: dikişli çelik boru ihracatı yılın ilk yarısında miktarda %13,5 azalarak 929,5 bin tona, değerde 927,7 milyon dolara geriledi.
İthalat – ürün grubu dağılımı
İthalatta tablo tersine dönüyor. Üretimi besleyen yarı mamuller (slab, kütük) ana kalem olarak öne çıkarken, yassı ürünlerde iç talebin önemli bir bölümü yıllardır ithalatla karşılanıyor. 2023’teki ithalat artışının başlıca sürükleyicileri de yarı mamul ve uzun mamul girişleri oldu.
Tedarik tarafında Rusya dört yıldır ilk sıradaki konumunu korudu. Ukrayna’dan yapılan ithalat ise 2,6 kat artarak 486 bin tona ve yaklaşık 430 milyon dolara yükseldi.
Türkiye En Çok Nereye Sattı?
Çelik İhracatçıları Birliği (ÇİB) verilerine göre 2023’te en büyük pazar 4,5 milyon ton ile Avrupa Birliği ülkeleri oldu.
| Bölge / Ülke | 2023 ihracatı |
|---|---|
| Avrupa Birliği | 4,5 milyon ton |
| Yakın ve Orta Doğu | 3,3 milyon ton |
| Diğer Avrupa ülkeleri | ~2 milyon ton |
| Ülke bazında ilk sıra | İsrail – 717 milyon USD |
| İkinci | Romanya – 551 milyon USD |
| Üçüncü | İtalya – 478 milyon USD |
Dünyada Üretim
Dünya ham çelik üretimi 2023’te bir önceki yıla göre %0,1 gerileyerek yaklaşık 1,85 milyar ton oldu. Zirvede yine Çin yer aldı; ancak yılın öne çıkan hikâyesi Hindistan’ın çift haneli büyümesiydi.
| Sıra | Ülke | 2023 ham çelik üretimi (yaklaşık) | Not |
|---|---|---|---|
| 1 | Çin | ~1 milyar ton | Dünya üretiminin yarısından fazlası |
| 2 | Hindistan | ~140 milyon ton | +%12,2 |
| 3 | Japonya | ~87 milyon ton | −%2,5 |
| 4 | ABD | ~81 milyon ton | Yatay |
| 5 | Rusya | ~76 milyon ton | +%6 |
| 6 | Güney Kore | ~67 milyon ton | +%1,3 |
| 7 | Almanya | ~35 milyon ton | −%3,9 |
| 8 | Türkiye | 33,7 milyon ton | −%4 |
| 9 | Brezilya | ~32 milyon ton | — |
| 10 | İran | ~31 milyon ton | +%1,5 |
Dünyada İhracat ve İthalat
Üretim yatay seyrederken ticaret büyüdü. Dünya çelik ihracatı 2023’te %6,5 artarak 402,8 milyon tona ulaştı. Sınır ötesi toplam çelik ticareti ise yaklaşık 435 milyon ton düzeyinde gerçekleşti. Başka bir deyişle, üretilen çeliğin yaklaşık dörtte biri tüketilmeden önce en az bir sınır geçti.
En büyük ihracatçılar:
| Sıra | Ülke / Bölge | 2023 ihracatı |
|---|---|---|
| 1 | Çin | 94,3 milyon ton |
| 2 | Japonya | 32,2 milyon ton |
| 3 | Güney Kore | 27,0 milyon ton |
| 4 | Avrupa Birliği | 26,0 milyon ton |
| 5 | Almanya | 22,5 milyon ton |
En büyük ithalatçılar:
| Sıra | Ülke / Bölge | 2023 ithalatı |
|---|---|---|
| 1 | Avrupa Birliği | 39,2 milyon ton |
| 2 | ABD | 26,4 milyon ton |
| 3 | Almanya | 18,7 milyon ton |
| 4 | İtalya | 18,7 milyon ton |
| 5 | Türkiye | 18,0 milyon ton |
Ürün Ürün Miktarlar: Dünya
Dünya çelik ihracatının ürün bazlı dağılımı, küresel talebin hangi ürünlerde yoğunlaştığını doğrudan gösteriyor.
| Ürün grubu | 2023 dünya ihracatı | Yıllık değişim |
|---|---|---|
| Sıcak haddelenmiş sac ve rulo (HRC) | 75,6 milyon ton | +%11,2 |
| Yarı mamuller (slab, kütük) | 53,2 milyon ton | +%19,2 |
| Galvanizli çelik | 41,0 milyon ton | +%6,8 |
| Çelik boru ve inşaat demiri | 36,5 milyon ton | +%6,7 |
| Soğuk haddelenmiş sac ve rulo (CRC) | 30,3 milyon ton | −%1,6 |
| Demiryolu rayı ve aksamı | ~2,9 milyon ton | — |
Tablodaki en dikkat çekici satır yarı mamuller. %19,2’lik artış, dünyanın giderek daha fazla slab ve kütüğü sınır ötesine taşıyıp nihai işlemi tüketim bölgesinde yaptığını gösteriyor.
Türkiye’nin Dünyadaki Konumu
Rakamlar bir araya getirildiğinde Türkiye’nin 2023 tablosundaki yeri şöyle özetlenebilir:
| Gösterge | Türkiye’nin konumu |
|---|---|
| Ham çelik üretimi | Dünyada 8., Avrupa’nın en büyüğü |
| Üretim miktarı | 33,7 milyon ton (dünya üretiminin ~%1,8’i) |
| Çelik ithalatı | Dünyada ilk 5 ithalatçı arasında (18 milyon ton) |
| İhracat pazarı | Avrupa Birliği ile Yakın ve Orta Doğu ağırlıklı |
| Öne çıkan ihracat ürünü | Uzun ürünler (inşaat demiri, profil, filmaşin) |
Bu tablo, Türkiye’yi hem büyük bir üretici hem de dünyanın en büyük çelik alıcılarından biri yapıyor. Üretim gücü ile iç talep arasındaki bu ikili konum, yılın en belirleyici yapısal başlığıydı.
Türkiye’deki Gelişmelerin Sektöre Etkisi
6 Şubat Depremleri ve Yeniden İnşa
2023’te iç talebi belirleyen ana etken, Kahramanmaraş merkezli depremlerin ardından başlayan yeniden inşa faaliyetiydi. Uzun mamul tüketiminin %21 artışla 18,6 milyon tona çıkmasının temel nedeni buydu. İnşaat demiri, hasır çelik ve profil talebi yıl boyunca canlı kaldı.
Çelik Yapıya Artan İlgi
Depremde performans gösteren çelik taşıyıcılı yapılar, sektörde çelik konstrüksiyona yönelik ilgiyi artırdı. Bu, yalnızca 2023’ün değil sonraki yılların da gündem başlığı hâline geldi.
Konut Projeleri
Yıl içinde duyurulan geniş kapsamlı konut programları, inşaat çeliği talebine ek bir ivme kazandırdı. Sektör temsilcileri, yaklaşık 20 milyon tonluk inşaat çeliği ve 18 milyon tonluk yassı çelik kapasitesinin bu talebi karşılayabilecek düzeyde olduğunu vurguladı.
Enerji ve girdi maliyetleri
Yüksek enerji maliyetleri yıl boyunca üretim tarafında baskı unsuru olmayı sürdürdü ve kapasite kullanımını sınırladı.
Dünyadaki Gelişmelerin Sektöre Etkisi
CBAM geçiş dönemi başladı. Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM), 1 Ekim 2023’te geçiş dönemiyle yürürlüğe girdi. Demir-çelik, mekanizmanın kapsadığı sektörlerin başında yer aldı. Geçiş döneminde ithalatçılar yalnızca gömülü karbon emisyonlarını raporlamakla yükümlü tutuldu; ilk raporlama dönemi 31 Ocak 2024’te sona erdi. Mali yükümlülükler ise 2026’dan itibaren devreye alınacak. Bu düzenleme, AB’ye ihracat yapan tüm üreticiler için karbon ayak izini ölçülebilir bir ticaret parametresi hâline getirdi.
Çin’in ihracat hacmi. Çin’in 94,3 milyon tonluk ihracatı, yıl boyunca küresel fiyat rekabetinin ana belirleyicisi oldu ve pek çok pazarda fiyat baskısı yarattı.
Avrupa’da zayıf talep. İnşaat ve otomotiv gibi çelik yoğun sektörlerdeki durgunluk, yüksek enerji fiyatlarıyla birleşince Avrupa pazarında talebi sınırladı. Almanya’nın üretimi %3,9 gerilerken, AB aynı yıl 39,2 milyon tonla dünyanın en büyük çelik ithalatçısı konumunu korudu.
Yeşil dönüşüm. Elektrik ark ocağı yatırımları ve düşük karbonlu üretim, yıl boyunca sektörün en çok konuşulan yatırım başlığı oldu.
Çelik Servis Merkezleri
Üretim ile son kullanıcı arasındaki köprüyü çelik servis merkezleri kuruyor. Türkiye’de yaklaşık 100 çelik servis merkezi faaliyet gösteriyor ve bu tesislerin toplam işleme kapasitesi 11 milyon tonu aşmış durumda.
Merkezlerin bir bölümü otomotiv, bir bölümü beyaz eşya sektörüne yönelik çalışıyor. Önemli bir kısmı ise genel amaçlı hizmet veriyor. Kesme, dilme, boy kesme ve paketleme gibi işlemlerle yassı ve uzun ürünler sanayinin istediği ölçü ve kaliteye getiriliyor. Firmaların kendi bünyelerinde merkez kurma eğilimi sürdüğü için toplam kapasite zaman zaman talebin üzerine çıkıyor.
2023’ün Etkinlik Takvimi
Pandemi döneminin ardından sektör takvimi 2023’te yeniden doldu.
Metal Expo Eurasia 2023. Beşincisi 27-30 Eylül 2023 tarihlerinde İstanbul Fuar Merkezi’nde düzenlendi. Fuar, uluslararası fuarcılık kuruluşu UFI tarafından uluslararası fuar olarak tanındı. Çelik boru üretim sanayi, otomasyon, ekipman ve mühendislik alanlarına yönelik STEEL MACHINES özel bölümü, ağır sanayi makine üreticilerini ve endüstriyel fırın-hat üreticilerini bir araya getirdi. Dört gün boyunca yurt içi ve yurt dışından kurum temsilcilerinin katıldığı konferansların yanı sıra, sektör sivil toplum kuruluşlarıyla ortak seminer ve sertifika programları düzenlendi.
Ticaret heyetleri. Çelik İhracatçıları Birliği (ÇİB) koordinasyonunda yıl boyunca çok sayıda sektörel ticaret heyeti düzenlendi. Bulgaristan, Romanya, Belçika ve Arnavutluk heyetleri, Balkanlar’dan Benelüks’e uzanan bir hatta ikili iş görüşmelerine ev sahipliği yaptı.
Sempozyum ve çalıştaylar. Uluslararası Demir-Çelik Sempozyumu geleneği ile yeşil dönüşüm odaklı çalıştaylar, yılın teknik gündemini oluşturdu.
Çeliğin Gündeme Taşıdığı Projeler
Rakamların ötesinde, 2023 çeliğin dev ölçekli projelerle gündeme geldiği bir yıl oldu.
Cidde Kulesi yeniden hareketlendi. Yaklaşık beş yıl aradan sonra, Suudi Arabistan’da 1.000 metreyi aşması planlanan Cidde Kulesi (Jeddah Tower) projesinde hareketlilik başladı. Eylül 2023’te projenin tamamlanması için yeni bir teklif çağrısına çıkıldı. Tamamlandığında 828 metrelik Burc Halife’yi geçerek dünyanın en yüksek binası olması bekleniyor. Yapı, betonarme ve çelik taşıyıcı sistemin birlikte kullanıldığı bir tasarıma sahip.
The Line’ın çelik iştahı. Suudi Arabistan’daki NEOM projesinin parçası olan ve 170 kilometre uzunluğunda planlanan The Line, 2023 boyunca inşaat gündeminin en çok konuşulan başlıklarından biriydi. Projenin ölçeği o denli büyük ki, sonraki dönemde basına yansıyan değerlendirmelerde dünyada mevcut çeliğin beşte birine varan bir talep yaratabileceği ileri sürüldü. Proje kapsamında 30 binden fazla temel kazığının yerleştirilmesi planlanıyor.
Türkiye’de yeniden inşa. Türkiye’de ise 2023’te en çok çeliği tek bir yapı değil, deprem bölgesinin yeniden ayağa kaldırılması tüketti. Yüz binlerce yapıyı kapsayan bu seferberlik, yılın inşaat demiri talebini tek başına şekillendirdi.
2023’e Özet Bakış
Türkiye 2023’te ne kadar çelik üretti?
Ham çelik üretimi %4 azalarak 33,7 milyon ton oldu. Türkiye dünyanın 8., Avrupa’nın en büyük üreticisi konumunu korudu.
Dünya çelik üretimi 2023’te ne kadardı?
Küresel ham çelik üretimi %0,1 gerileyerek yaklaşık 1,85 milyar ton seviyesinde gerçekleşti.
Dünyada 2023’te ne kadar çelik ihraç edildi?
Dünya çelik ihracatı %6,5 artışla 402,8 milyon tona ulaştı. Toplam sınır ötesi ticaret ise yaklaşık 435 milyon ton oldu.
Türkiye 2023’te ne kadar çelik ihraç ve ithal etti?
Çelik ürünleri ihracatı 10,5 milyon ton (8,3 milyar dolar), ithalatı 17,1 milyon ton (14,6 milyar dolar) olarak gerçekleşti.
Dünyanın en büyük çelik ihracatçısı hangi ülke?
94,3 milyon ton ile Çin. Onu Japonya (32,2 milyon ton) ve Güney Kore (27 milyon ton) izledi.
CBAM ne zaman yürürlüğe girdi?
Avrupa Birliği’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması 1 Ekim 2023’te geçiş dönemiyle başladı. Mali yükümlülükler 2026’da devreye giriyor.
Sonuç
Demir çelik sektörü 2023 panoraması iki cümleyle özetlenebilir. Dünyada üretim durağanlaşırken ticaret büyüdü; çelik daha fazla sınır geçti. Türkiye’de ise üretim gerilerken iç talep, deprem sonrası yeniden inşa ile birlikte çift haneli arttı.
Türkiye yılı 33,7 milyon tonluk üretimle dünyanın 8. büyük üreticisi ve aynı zamanda ilk 5 ithalatçısından biri olarak kapattı. CBAM’in geçiş dönemine girmesi ise karbon ayak izini önümüzdeki yıllarda ticaretin doğrudan bir parametresi hâline getirecek. 2024’e girerken sektörün gündemi net: verimlilik, düşük karbonlu üretim ve güçlü tedarik zinciri.
Haber Kaynağı
Çakıroğlu Grup – Medya Servisi
20/12/2023
